یادداشت هایی در تبیین روش صالحین

قسمت هفتم/ اصل نشاط و شادمانی

درآمد

در سال ۱۳۹۶، بلافاصله بعد از اتمام مسئولیتش در معاونت فرهنگی اجتماعی شهرداری اصفهان، به خانه اصلیش یعنی موسسه فرهنگی شهید مدرس برگشت و به توصیه مدیرعامل وقت، در پروژه ” تدوین طرح تحول صالحین”به یاری هادی نصیری مدیر این پروژه شتافت. انچه در این بخش به صورت سلسله مطالب و به تدریج تقدیم شما می‌شود یادداشت‌هایی از علی قاسم زاده در تبیین مبانی و روش‌های اجرایی ” طرح تحول صالحین” است. از آن جایی که تاکید مولف بر گشودن باب نقد در این موضوع است، از صاحب نظرانی که بر هر بخشی از مطالب نقد یا حاشیه‌ای دارند دعوت می‌شود با ارسال نقطه نظرات خود، در غنی سازی بحث ما و مؤلف را یاری نمایند.

مروری بر ” اصول” روش صالحین 

پس از مرور اجمالی ” مبانی” روش صالحین به لطف خدا از این شماره به بررسی مختصر ” اصول ”  یازده‌گانه این روش خواهیم پرداخت.

این یازده اصل عبارت است از:

۱) نشاط و شادمانی

۲) آرمان خواهی و دغدغه مندی

۳) انتخاب و مسئولیت پذیری

۴) هدف گزینی و برنامه ریزی

۵) نظم فردی و اجتماعی

۶) چالش پذیری و تفکر

۷) خلاقیت و آفرینش

۸) تاب آوری و استقامت

۹) دانایی و توانایی

۱۰) تعامل و مشارکت

۱۱) ادب فردی و اجتماعی

 

تبیین اجمالی هر اصل:
اصل اول: نشاط و شادمانی

یکی از پیش نیازهای موفقیت برای انسان در ابعاد مختلف زندگی (اعم از زندگی فردی، خانوادگی، شغلی، علمی، اجتماعی و حتی معنوی)، نشاط و شادمانی است.

دهخدا (۱۳۷۷) در لغت نامه خود،  نشاط را به معنی خوشی، خرمی، سرور، شادی، طرب، خرسندی، سرزندگی، زنده‌دلی و خوش‌دلی آورده است.

نشاط از ماده نشط است. ابن فارس(۱۴۰۴ق) در تعریف این کلمه از دو واژه ” اهتزاز” و ” حرکت” استفاده کرده است. خلیل فراهیدی(۱۴۰۹ق) در کتاب العین، از اصطلاح ” طیب النفس” استفاده کرده و بر اساس آن ماده ” نشط” را به معنای آمادگی و سرزندگی نفس برای انجام دادن کار و مانند آن می‌داند.

ابن منظور نیز مانند خلیل در معنا کردن نشاط به آمادگی برای عمل، به معنی حدیث عباده از پیامبر اکرم صلوات الله علیه اشاره می‌کند و می‌گوید” بایعت رسول الله علی المنشط و المکره” آن گاه در بیان کلمه ” منشط” آن را به معنای کاری می‌داند که انسان برای آن شاداب بوده و نسبت به آن سبکبال است و برای آن اقدام لازم را انجام می‌دهد. ابن منظور نشاط را به ” ضد الکسل” نیز تعریف کرده است.

از تعاریف فوق می توان اینگونه استنباط کرد که ” نشاط” ترکیبی است از:

الف) انبساط: یعنی باز بودن و روانی گشوده داشتن. مقابل آن انقباض و تنگ روانی است. فرد با نشاط روح و روان خود را رها و باز و گسترده می‌بیند و احساس فشار و در تنگنا بودن نمی‌کند.

ب) اهتزاز: یعنی حرکت و جنب و جوش. فرد با نشاط احساس سبک بالی می‌کند و همیشه در حال تحرک و جنب و جوش است.

ج) حس خوب: فرد با نشاط حس خوب و خوشایندی دارد که در آن شور وشعف فراوانی دارد.

بنابر این نشاط به حالتی از برانگیختگی، هیجان، سبک بالی، بسط نفس، گشودگی و سرزندگی روحی و روانی گفته می‌شود که در عمل موجب تحرک و پویایی انسان می‌گردد و ضد خمودی، سنگینی، بی حالی، قبض نفس و کسالت روحی و روانی است.

و اما  در تبیین معنای” شادی” در فرهنگ و ادب فارسی از مفاهیمی چون خوش و خرم، سرور، تازه گی، طراوت، شادمانی، سرزندگی، زنده دلی، سبکی و چالاکی، طرب، خرسندی، خجسته گی، کامروایی، رغبت درونی، ضد افسردگی و نظایر آن كمك گرفته شده است(معین، ۱۳۸۱).

ارسطو عالي ترين خوبی‌های قابل دستيابی براي عوام و خواص را شادی ذكر كرده است. او معتقد است حداقل سه نوع شادی وجود دارد، نازل ترين سطح آن كه بين عوام رواج دارد همان لذت است. در سطح دوم و در نزد خواص شادی معادل ” عملكرد خوب است” سطح سوم يا عالی‌ترين سطح آن نوع شادی است كه در اثر زندگی متفكرانه ايجاد می‌شود(آيزنك، مايكل، ۱۳۷۵).

آرجیل، مارتین و لو[1](۱۹۹۵)  شادي را هیجان مثبت، رضایت از زندگی و نبود هیجان منفی از جمله افسردگی و اضطراب می‌دانند. آن‌ها روابط مثبت با دیگران، هدفمند بودن زندگی، رشد شخصیت و دوست داشتن دیگران و طبیعت را بخشی از شادکامی دانستند و نشان دادند افراد به دلیل ارزیابی مثبت از رویدادها شادتر هستند.

جامع‌ترین و در عین حال عملیاتی‌ترین تعریف را وینهون[2](۱۹۹۸) از شادی ارائه داده است. به نظر او شادمانی به قضاوت فرد از درجه یا میزان مطلوبیت کیفیت کل زندگی اطلاق می‌شود. به عبارت دیگر شادمانی به این معناست که فرد چقدر زندگی خود را دوست دارد.

در منابع دینی نیز به مفهوم شادی پرداخته شده است. مترادف شادي در عربی “فرح” است. اين مفهوم در مجموع ۲۵ بار با الفاظ مختلفی همچون فرح، فرحوا، تفرح، فرحون و فرحين در قرآن آمده است و به معنای خوشحالی، سلامت و مسرت تعريف شده است(لقماني، ۱۳۸۰،ص۱۸). فرح در كتاب قاموس قرآن به دو معنای ممدوح و مذموم آمده است. اين كلمه در معنای مذموم در قرآن غالبا به معنی تكبر و نخوت آمده.

شهید مطهری در کتاب مقالات فلسفی  واژه “شادی” را اینگونه تعریف و تبیین می‌کنند “حالت خوش و لذت بخشی است که از علم و اطلاع به اینکه یکی از هدف‌ها و آرزوها انجام یافته است و یا انجام خواهد شد به انسان دست می‌دهد”.

شادی و نشاط ارتباط تنگاتنگی دارند. به گونه‌ای كه شادی را می‌توان يكی از عوامل نشاط دانست. شادی به معنای خوشحالی و خوشنودی است كه نمود آن بيشتر در خنده و تبسم است ولی نشاط به معنای سرحال بودن و سرزندگی و ميل و رغبت به كار است كه در تكاپو و فعاليت آشكار می‌شود. در تبيين اين دو واژه می‌توان از روايتی از امام صادق علیه‌السلام مدد گرفت “يكي از لشكريان عقل نشاط و ضد آن جهل و كسالت است و شادی ضد آن اندوه است”

نياز آذری(۱۳۹۳) در پژوهش خود نشان داد بين شادابی و نشاط و پيشرفت تحصيلی دانش‌آموزان رابطه مثبت وجود دارد. وی مدعی است نتايج تحقيقات نشان می‌دهد مقوله شادی سهم كمی در فرآيند تعليم و تربيت دارد. او معتقد است اين موضوع يك آسيب جدی در فرآيند تعليم و تربيت تلقی می‌شود.

 

شادی و نشاط در فرآيند تعليم و تربيت

وقتی قرار است مقوله شادی در حوزه تعليم و تربيت مورد توجه قرار گيرد بايد همه عوامل و اجزاء در اين فرآيند ديده شود، از فضا و مكان مدرسه گرفته تا  منابع انسانی فعال در مجموعه، از چگونگی تدريس در كلاس گرفته تا فعاليت‌های فوق برنامه. نمی‌شود از يك محيط فيزيكی سرد و بي روح، از يك درب و ديوار رنگ و رو رفته، از يك محيط نامنظم و به هم ريخته انتظار انتقال حس مثبت به انسان داشت. امروز حس مكان يك بحث جدی در حوزه معماری و طراحی محسوب می‌شود. تاثير منابع انسانی به مراتب از كالبد و فيزيك مدرسه بيشتر است. كادر اجرايی و آموزشی مدرسه بايد متوجه اين مهم باشند كه از نوع لباس و مدل مو و آرايش آن‌ها گرفته تا كوچكترين كنش و واكنش آن‌ها مورد توجه و تجزيه و تحليل دانش‌آموزان قرار گرفته و عملا در ايجاد نشاط و شادابی يا القای سردی و مردگی به آن‌ها و  جو عمومی كلاس و مدرسه تاثيرگذار است.

يك روز كه خلق معلم گرفته و پايين باشد كل كلاس را تحت تاثير قرار می‌دهد. بی جا نگفته‌اند كه «افسرده دل افسرده كند انجمني را»، اين يك واقعيت انكار ناپذير است. به غير از فضای مدرسه و آدم‌های فعال در اين فضا، روش‌ها و برنامه‌هاي ساری و جاری در مدرسه هم بايد از شادابی و نشاط لازم برخوردار باشد. از اولين برنامه در روز كه صبحگاه است گرفته تا تك تك كلاس‌های درس و حتی نماز جماعتی كه قرار است برگزار شود بايد عاری از هرگونه كسالت و ملال و سرشار از نشاط و شادابی باشد. اينكه چگونه می‌توان اين نشاط و شادابی را در كالبد و روح مدرسه ايجاد كرد موضوعي است كه در فصل روش‌ها  و تكنيك‌ها به صورت مفصل و كاربردي به آن پرداخته خواهد شد.

 

 

[1] Argye, Martin & Lu

[2] Venhoven

 

 منابع:
  • ابن منظور، محمدبن مکرم(۱۳۷۴ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع. ج ۷. ص ۴۱۳
  • ابن فارس، احمدبن فارس(۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغه. قم: انتشارات مکتب الاعلام الاسلامی. ص۹۹۴
  • آيزنك، مايكل(۱۳۷۵). روان شناسي شادي. ترجمه فيروزبخت. تهران: انتشارات بدر
  • دهخدا، علی اکبر(۱۳۷۷). لغت نامه، ج ۱۳، ص ۱۹۸۷
  • فراهیدی، خلیل ابن احمد(۱۴۰۹ق). العین. قم: انتشارات دارالهجره. ج ۶. ص ۲۳۷
  • فهرستي و توتونچي(1392). شادي و نشاط از ديدگاه فقه با رويكردي بر نظر امام خميني. پژوهشنامه متين. سال شانزدهم.ش ۶۲. ص ۹۷ تا ۱۲۳
  • كليني،محمدبن يعقوب(۱۳۸۹ق). الكافي. تحقيق علي اكبر غفاري، تهران: دارالكتب الاسلاميه
  • مطهری، مرتضی( ) مقالات فلسفی. تهران: انتشارات صدرا. ج ۲. ص ۶۶.
  • معین(۱۳۸۱). فرهنگ معین.تهران: انتشارات سرایش
  • لقماني، احمد(۱۳۸۰). نگاهي نو در آينه معارف به خنده، شوخي، شادماني. قم: انتشارات عطر سعادت.
  • نيازآذري، كيومرث(۱۳۹۳). بررسي تاثير شادابي و نشاط در پيشرفت تحصيلي دانش آموزان متوسطه شهرستان ساري. مجله پژوهشي مطالعات برنامه ريزي آموزشي. دوره دوم. ش ۳. ص ۳۵ – ۵۷ .
به اشتراک گذاری این مطلب :
نویسنده متن: علی قاسم زاده
نویسنده متن: علی قاسم زاده
برای امتیاز به این پست کلیک کنید
[آرا: 0 میانگین: 0]

پیشنهاد سردبیر:
سردبیر عملکرد سایر نویسندگان را بررسی می‌نماید و مسئولیت تمامی محتوای علمی را بر عهده دارد.

چگونه از نظر یک مدیر کل ۵۰ سال جلو رفتیم؟
چگونه از نظر یک مدیر کل ۵۰ سال جلو رفتیم؟

چند روز پیش بود که عبدالرضا فولادوند مدیرکل آموزش و پرورش شهر تهران این را بیان کرد که در این ۹ ماه، با برنامه‌ریزی‌های دقیق آموزش و پرورش و جهاد صورت گرفته، در عرصه تعلیم و تربیت پنجاه سال جلو رفتیم…

آیا کشور به سمت خصوصی سازی آموزش در حال حرکت است؟
آیا کشور به سمت خصوصی سازی آموزش در حال حرکت است؟

حاجی بابایی ادعا می‌کند که سهم آموزش و پرورش از بودجه کاسته شده و این اتفاق به یک سیاست پشت پرده مبنی بر افزایش خصوصی سازی در این وزرات‌خانه بر می‌گردد که با اصل۳۰ قانون اساسی در تناقض است. در ادامه معاون برنامه ریزی و توسعه منابع آموزش و پرورش طی مصاحبه‌ای تلاش می‌کند پاسخگوی حاجی‌بابایی باشد…

مصاحبه با آقای رضوانی‌پور مدیر دبیرستان دوره اول صالحین

بنده حسین رضونی پور متولد 1344 هستم. دوران نوجوانی بنده با انقلاب اسلامی همراه بود. سال 57 من سیزده ساله بودم و به عنوان یک نوجوان دربرنامه‌های انقلاب و مسائلی که در حد سن و سال یک نوجوان بود درگیر بودم. حضور من در دبیرستان هراتی موجب آشنا شدن با...

0 Comments

Submit a Comment

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *